← All notes← Ghi chép

STARTUPS · 5 MIN READKHỞI NGHIỆP · 5 PHÚT ĐỌC

Be a cockroach, not a unicornLàm con gián thay vì kỳ lân

Unicorns are rare and fragile. Cockroaches survive almost anything. For most founders I meet, survival is the better plan.Kỳ lân thì hiếm và mong manh. Gián thì sống sót qua gần như mọi thứ. Với phần lớn nhà sáng lập tôi gặp, sống sót là kế hoạch tốt hơn.

Startup culture celebrates valuations and funding rounds. In Da Nang, where capital is scarce, it is easy to spend months polishing pitch decks for investors who were never going to write a cheque. The founders who last do something less glamorous: they find customers who pay, and keep costs low enough to outlive their mistakes.

Two pathsUnicorn pathCockroach pathFUELInvestor moneyCustomer revenueMEASUREValuationMonths of runwayWHEN THINGS GO WRONGRaise again or stopCut, adjust, continue
Neither path is wrong. Only one depends on someone else saying yes.

Neither path is wrong. Some businesses really need large amounts of capital before they can earn anything: a new battery chemistry, a chip design, a logistics network. For those, the unicorn path is the only one. Most of the startups I see in central Vietnam are different. They build software, services or consumer products that can start earning in months. For them, chasing investors first adds a dependency they do not need, because the whole plan then waits on someone else saying yes.

The cockroach measure is months of runway, the number of months the company can keep going at its current spending if no new money arrives. It is a blunt number and a very honest one. A founder who knows it by heart makes different decisions: hires later, rents smaller, tests ideas with customers before building them. A founder who does not know it is usually spending as if the next round were certain.

What good investors actually look for

Even Y Combinator, the archetypal unicorn factory, looks first for cockroach traits. Paul Graham listed determination, flexibility, imagination, naughtiness and friendship between co-founders. Once a founder is smart enough, he wrote, determination matters more than raw intelligence.

Founder traitsDeterminationstill here after five painful yearsFlexibilitychanges course when facts changeImaginationsees what others missNaughtinessbreaks rules that do not matterCo-founder friendshipsurvives the hard months
The traits Paul Graham describes at Y Combinator.

Determination here means staying with a problem through years of setbacks. It should not be confused with stubbornness. Flexibility is its partner: changing the product, the market or the price when the facts say so, while keeping the underlying mission. Naughtiness is the trait founders in Vietnam sometimes find strange. Graham meant a willingness to break rules that do not matter, to find a shortcut a large company would never take because it is not in the procedure. Friendship between co-founders sounds soft until you see how many startups end because the founders stop trusting each other in a hard month.

Slope beats polish

A rough startup that improves quickly is more attractive than a polished one that moves slowly. Fifty real users beat a beautiful vision with none. Knowing every complaint by heart beats a smooth pitch. What counts is how fast the team gets closer to the truth.

Climbing to survivalA real problempeople hurt by itFirst usersthey come backFirst revenuethey payDefault aliverevenue coverscosts
Reaching the last step makes every funding conversation easier, or unnecessary.

The ladder shows the steps that matter. A real problem, felt by real people. First users who come back without being reminded. First revenue, even small, which proves someone values the product enough to pay. And default alive: revenue that covers costs, so the company no longer depends on outside money to exist. Each step is harder than it looks, and each one changes the founder's position in every later conversation with investors, partners and employees.

Reaching default alive turns growth into a choice. A company that covers its costs can take investment to go faster, on terms it can accept, or decide to grow more slowly on its own revenue. A company that needs the money to survive takes whatever terms it is offered.

Cost discipline is the other half of the cockroach habit. It shows in small choices: a shared office instead of a showroom, contractors before full-time hires for work that may not last, tools paid monthly instead of yearly until they prove useful. None of these choices is heroic. Together they decide whether a startup has twelve months to find its market or six. In my experience the extra six months are often exactly when the product starts to work.

Ten questions, none about valuation

A good ten-question filter for founders comes straight from that mindset. Who exactly has this problem? How do they solve it today? Who used your product this week? What changed in the last seven days? What did the last unhappy user say? How much does it cost to win one customer, and how much do they pay? What would make you stop? None of them is about valuation, and all of them are uncomfortable if the honest answer is "I don't know".

In mentoring sessions I find these questions more useful than any feedback on a pitch deck. A founder who can answer them clearly usually has a decent deck already, or can make one in a day. A founder who cannot answer them needs to talk to customers, and no amount of design work on slides will fix that.

Cockroach founders still raise money, and often raise it on better terms. An investor meeting a team that already has paying customers, knows its numbers and could survive without the investment is having a very different conversation from one meeting a team that needs the money next month. The first conversation is about how fast the company could grow with more capital. The second is about whether it will survive at all.

For the support ecosystem in Da Nang, the implication is practical. Programmes that measure success by the number of pitch events and demo days encourage polish. Programmes that measure how many startups reached first revenue or default alive encourage slope. The second kind is harder to report on and much more useful to founders.

Can this team find the truth faster, build faster and keep going longer than others?

Văn hóa khởi nghiệp tôn vinh định giá và các vòng gọi vốn. Ở Đà Nẵng, nơi vốn khan hiếm, rất dễ mất hàng tháng chau chuốt bộ hồ sơ cho những nhà đầu tư vốn chẳng bao giờ định xuống tiền. Những nhà sáng lập trụ lâu làm một việc kém hào nhoáng hơn: tìm khách hàng chịu trả tiền, và giữ chi phí đủ thấp để sống lâu hơn những sai lầm của mình.

Hai con đườngĐường kỳ lânĐường con giánNHIÊN LIỆUTiền nhà đầu tưDoanh thu từ khách hàngTHƯỚC ĐOĐịnh giáSố tháng còn sốngKHI GẶP KHÓGọi vốn tiếp hoặc dừng lạiCắt, chỉnh, đi tiếp
Không con đường nào sai. Chỉ một con đường phụ thuộc vào cái gật đầu của người khác.

Không con đường nào sai. Có những doanh nghiệp thật sự cần rất nhiều vốn trước khi kiếm được đồng nào: một công nghệ pin mới, một thiết kế chip, một mạng lưới logistics. Với họ, con đường kỳ lân là con đường duy nhất. Phần lớn startup tôi gặp ở miền Trung thì khác. Họ làm phần mềm, dịch vụ hoặc sản phẩm tiêu dùng có thể bắt đầu ra tiền trong vài tháng. Với họ, đi tìm nhà đầu tư trước tiên là thêm một sự phụ thuộc không cần thiết, vì cả kế hoạch khi đó phải chờ người khác gật đầu.

Thước đo của gián là số tháng còn trụ được, tức công ty còn chạy được bao nhiêu tháng với mức chi hiện tại nếu không có thêm tiền. Con số này thô nhưng rất thật. Nhà sáng lập thuộc lòng nó sẽ ra quyết định khác: tuyển muộn hơn, thuê văn phòng nhỏ hơn, thử ý tưởng với khách hàng trước khi làm. Nhà sáng lập không biết nó thường đang tiêu như thể vòng gọi vốn tiếp theo là chắc chắn.

Nhà đầu tư giỏi thực sự tìm gì

Ngay cả Y Combinator, xưởng sản xuất kỳ lân điển hình, cũng tìm phẩm chất của gián trước tiên. Paul Graham liệt kê sự quyết tâm, sự linh hoạt, trí tưởng tượng, chút tinh nghịch và tình bạn giữa các nhà đồng sáng lập. Ông viết rằng khi nhà sáng lập đã đủ thông minh, quyết tâm quan trọng hơn trí thông minh thuần túy.

Phẩm chất nhà sáng lậpBền bỉvẫn còn sau năm năm khó khănLinh hoạtđổi hướng khi sự thật thay đổiTưởng tượngthấy điều người khác bỏ quaDám khác thườngphá những luật không quan trọngTình bạn đồng sáng lậpvượt qua những tháng khó
Những phẩm chất Paul Graham mô tả ở Y Combinator.

Quyết tâm ở đây nghĩa là bám lấy một vấn đề qua nhiều năm vấp ngã. Không nên nhầm nó với sự bướng bỉnh. Linh hoạt là người bạn đồng hành: thay đổi sản phẩm, thị trường hay giá khi dữ kiện cho thấy cần thay, trong khi vẫn giữ sứ mệnh bên dưới. Tinh nghịch là phẩm chất mà nhà sáng lập Việt đôi khi thấy lạ. Graham muốn nói đến sự sẵn lòng phá những quy tắc không quan trọng, tìm đường tắt mà công ty lớn không bao giờ đi vì nó không có trong quy trình. Tình bạn giữa các nhà đồng sáng lập nghe có vẻ mềm, cho đến khi bạn thấy bao nhiêu startup kết thúc vì những người sáng lập thôi tin nhau trong một tháng khó khăn.

Độ dốc thắng độ bóng

Một startup còn thô nhưng tiến bộ nhanh hấp dẫn hơn một startup bóng bẩy mà chậm chạp. Năm mươi người dùng thật hơn một tầm nhìn đẹp không có ai dùng. Thuộc lòng mọi lời phàn nàn hơn một bài thuyết trình trơn tru. Thứ đáng kể là đội tiến đến sự thật nhanh đến mức nào.

Leo đến chỗ sống đượcVấn đề thậtcó người đau vì nóNgười dùng đầutiênhọ quay lạiDoanh thu đầutiênhọ trả tiềnTự sống đượcdoanh thu đủ chiphí
Đến bậc cuối thì mọi cuộc gọi vốn đều dễ hơn, hoặc không còn cần.

Chiếc thang cho thấy những bậc quan trọng. Một vấn đề thật, được những người thật cảm nhận. Những người dùng đầu tiên quay lại mà không cần nhắc. Doanh thu đầu tiên, dù nhỏ, chứng minh có người coi trọng sản phẩm đủ để trả tiền. Và trạng thái tự sống được: doanh thu đủ trang trải chi phí, để công ty không còn phụ thuộc vào tiền bên ngoài mới tồn tại. Mỗi bậc khó hơn vẻ ngoài, và mỗi bậc thay đổi vị thế của nhà sáng lập trong mọi cuộc trò chuyện sau đó với nhà đầu tư, đối tác và nhân viên.

Đạt trạng thái tự sống được biến tăng trưởng thành một lựa chọn. Công ty tự trang trải được chi phí có thể nhận vốn để đi nhanh hơn, với điều khoản mình chấp nhận được, hoặc quyết định tăng trưởng chậm hơn bằng doanh thu của chính mình. Công ty cần tiền để tồn tại thì phải nhận bất cứ điều khoản nào được đưa ra.

Kỷ luật chi phí là nửa còn lại của thói quen của gián. Nó thể hiện ở những lựa chọn nhỏ: văn phòng dùng chung thay vì mặt bằng hoành tráng, thuê cộng tác viên trước khi tuyển toàn thời gian cho việc chưa chắc kéo dài, công cụ trả theo tháng thay vì theo năm cho đến khi chứng minh được tác dụng. Không lựa chọn nào là anh hùng. Gộp lại, chúng quyết định startup có mười hai tháng để tìm ra thị trường hay chỉ sáu tháng. Theo kinh nghiệm của tôi, sáu tháng thêm đó thường chính là lúc sản phẩm bắt đầu chạy.

Mười câu hỏi, không câu nào về định giá

Một bộ lọc mười câu hỏi hữu ích cho nhà sáng lập đến thẳng từ tư duy đó. Chính xác ai đang gặp vấn đề này? Hôm nay họ giải quyết nó thế nào? Tuần này ai đã dùng sản phẩm của bạn? Bảy ngày qua có gì thay đổi? Người dùng không hài lòng gần nhất đã nói gì? Có được một khách hàng tốn bao nhiêu, và họ trả bao nhiêu? Điều gì sẽ khiến bạn dừng lại? Không câu nào về định giá, và câu nào cũng khó chịu nếu câu trả lời thật là "tôi không biết".

Trong các buổi cố vấn, tôi thấy những câu hỏi này hữu ích hơn mọi góp ý về bộ hồ sơ gọi vốn. Nhà sáng lập trả lời rõ được chúng thường đã có bộ hồ sơ tạm ổn, hoặc làm được trong một ngày. Nhà sáng lập không trả lời được thì cần đi nói chuyện với khách hàng, và thiết kế slide đẹp đến đâu cũng không sửa được điều đó.

Nhà sáng lập kiểu gián vẫn gọi vốn, và thường gọi được với điều khoản tốt hơn. Nhà đầu tư gặp một đội đã có khách trả tiền, nắm rõ con số và có thể sống sót mà không cần khoản đầu tư sẽ có một cuộc trò chuyện rất khác so với khi gặp một đội cần tiền ngay tháng sau. Cuộc trò chuyện thứ nhất là công ty có thể tăng trưởng nhanh đến đâu nếu có thêm vốn. Cuộc thứ hai là công ty có sống sót nổi không.

Với hệ sinh thái hỗ trợ ở Đà Nẵng, hệ quả rất thực tế. Chương trình đo thành công bằng số sự kiện gọi vốn và ngày demo sẽ khuyến khích độ bóng. Chương trình đo bao nhiêu startup đạt doanh thu đầu tiên hay tự sống được sẽ khuyến khích độ dốc. Loại thứ hai khó báo cáo hơn và hữu ích hơn nhiều cho nhà sáng lập.

Đội này có tìm ra sự thật nhanh hơn, làm nhanh hơn và bền bỉ lâu hơn người khác không?

KEYWORDSTỪ KHÓAEntrepreneurshipKhởi nghiệpSurvivalSống sótVenture capitalĐầu tư mạo hiểm